e-Democracy: e- for evolution or e- for execution

Η ηλεκτρονική δημοκρατία (e-democracy) είναι μια έννοια, η οποία τον τελευταίο καιρό έχει εξελιχθεί σε μία επίκαιρη πραγματικότητα. Το διαδίκτυο φέρεται να προσφέρει τις βάσεις για τη θεσμοθέτηση και υποστήριξη νέων δομών και εκφάνσεων της δημοκρατίας. Όροι όπως η ηλεκτρονική ψηφοφορία (e-voting) και η ηλεκτρονική διακυβέρνηση (e-government) αποτελούν πλέον ουσιαστικές εφαρμογές και όχι μελλοντολογικές θεωρίες. Η τεχνολογική επανάσταση του 21ου αιώνα επιφέρει τεράστιες αλλαγές και στην κυβερνητική. Νέες δυνατότητες, νέες προσδοκίες, για καθολικότερη συμμετοχή, για καλύτερη διανομή της εξουσίας, για πιο «ίσες» ευκαιρίες, για ένα άπλετα διευρυμένο – οικουμενικό πεδίο δράσης.

Καθετί νέο όμως, φέρνει μαζί του και προβληματισμό. Έτσι, παράλληλα με τις ελπίδες οικοδόμησης πιο σταθερών και ευπρόσιτων δημοκρατικών συστημάτων, η εξάπλωση του διαδικτύου στο χώρο της διακυβέρνησης φέρνει μαζί της και την επιφύλαξη της επιδείνωσης μιας ήδη ταλαιπωρημένης από το χρόνο - και παρεξηγημένης – από τα ίδια τα μέσα και τα στοιχεία του συστήματος - δημοκρατίας.

Αποτελεί η χρήση των τεχνολογιών της πληροφορίας και της επικοινωνίας την πλατφόρμα εξέλιξης του δημοκρατικού πολιτεύματος προς ένα ολοκληρωμένο και αδέσμευτο μοντελοποιημένο πολιτικό σύστημα ή μήπως είναι απλά άλλη μια εξελικτική επίφαση που αποσαθρώνει ακόμα περισσότερο τον όρο δημοκρατία, σηματοδοτώντας παράλληλα το κύκνειο άσμα των ανθρωποκεντρικών ρομαντικών ιδανικών της;

Τι εννοούμε λοιπόν με τον όρο ηλεκτρονική δημοκρατία; Πρακτικά είναι η χρήση των ηλεκτρονικών μέσων επικοινωνίας, ως κύριους φορείς έκφρασης της πολιτικής βούλησης των υποκειμένων της εξουσίας κατά τη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος. Παράλληλα όμως, οι τεχνολογίες πληροφορίας και επικοινωνίας αποτελούν και τους κύριους φορείς έκφρασης και έκφανσης της ίδιας της εξουσίας στο σύστημα αυτό.

Η ηλεκτρονική δημοκρατία συνιστά έναν από τους πυλώνες αυτού που συνολικά αποκαλούμε ηλεκτρονική διακυβέρνηση (e-Government). Η ηλεκτρονική διακυβέρνηση είναι η χρήση των τεχνολογιών πληροφορίας και επικοινωνίας στη δημόσια διοίκηση και στις υπηρεσίες, σε συνδυασμό με οργανωτικές αλλαγές και νέες δεξιότητες για τη βελτίωση των δημόσιων υπηρεσιών και των δημοκρατικών διαδικασιών, καθώς και την ενίσχυση της υποστήριξης στις πολιτικές του δημοσίου.

Εκτός της ηλεκτρονικής δημοκρατίας, τους υπόλοιπους πυλώνες της ηλεκτρονικής διακυβέρνησης συνιστούν το ηλεκτρονικό εμπόριο (e-Commerce), η ηλεκτρονική διαχείριση (e-Management) και οι ηλεκτρονικές υπηρεσίες (e-Services).

Ο προσδιορισμένος στόχος της ηλεκτρονικής δημοκρατίας είναι η αύξηση της συμμετοχής των πολιτών στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Υποστηρίζεται από τους εμπνευστές και ένθερμους υποστηρικτές του όρου, ότι η χρήση της ψηφιακής τεχνολογίας μπορεί να επαναφέρει την άμεση και ίση συμμετοχή των πολιτών σε τοπικό, εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο. Η δραστηριοποίηση των πολιτών μέσω της ψηφιακής τεχνολογίας ενισχύει την ενεργό συμμετοχή τους στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Επομένως η ηλεκτρονική δημοκρατία δεν εκφράζει απλά το ηλεκτρονικό μέσο διεκπεραίωσης της δημοκρατικής διαδικασίας, αλλά παραπέμπει στις αρχές της ισονομίας και ισοπολιτείας της Αθηναϊκής δημοκρατίας.

Όπως και η κλασική δημοκρατία, έτσι και στην ηλεκτρονική έκφανση αυτής, εντοπίζεται ένα πλήθος σαφών διαδικασιών, μέσων και τεχνικών, που διαμορφώνουν και λειτουργούν την εσωτερική της δομή. Ο «δήμος» πλέον είναι η κοινότητα χρηστών και ο επικοινωνιακός δίαυλος το διαδίκτυο. Ο διάλογος περί των κοινών μεταφέρεται στα blogs και στα forums ενώ η επιδοκιμασία – αποδοχή μετράται πια σε δείκτες επισκεψιμότητας.

Όμως το επιστέγασμα όλων εκείνων των διαδικασιών και των δεδομένων που συνθέτουν την ολότητα που ονομάζουμε ηλεκτρονική δημοκρατία, είναι η ηλεκτρονική ψηφοφορία (e-voting). Η ηλεκτρονική ψηφοφορία αποτελεί ουσιαστικά μεταφορά σε όρο δυνητικής πραγματικότητας της απόλυτα βασικής αρχής του δημοκρατικού πολιτεύματος, της εκλογικής διαδικασίας. Μέσω της ηλεκτρονικής ψηφοφορίας εκφράζεται η βούληση και η θέση της κοινότητας. Δίνεται στους χρήστες η δυνατότητα άσκησης του εκλογικού τους δικαιώματος χωρίς την αυτοπρόσωπη παρουσία τους, με τη χρήση υπολογιστικών συστημάτων και αυτοματοποιημένων μεθόδων.

Με τη μελέτη του όρου ηλεκτρονική δημοκρατία, ουσιαστικά επαναθέτουμε τον άνθρωπο αντιμέτωπο με το αίτημα ένταξής του σε μια νέα πολιτική κοινότητα. Η νέα αυτή κοινότητα, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, αποτελείται από τους χρήστες του διαδικτύου και έχει κατά συνέπεια τα δικά της ιδιαίτερα χαρακτηριστικά.

Το διαδίκτυο δεν είναι μια τυπική μικρογραφία της κοινωνίας, ούτε καν μια απλή αναπαράσταση των κοινωνικών δικτύων. Η προσδοκία ήταν να αποτελέσει μια παράλληλη πραγματικότητα, να δημιουργηθεί ένα αγνό, ιδανικό, σύγχρονο μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης. Το διαδίκτυο δεν θεωρήθηκε το μέσο που οδηγεί στην εξέλιξη αλλά το αποτέλεσμα μιας εξελικτικής διαδικασίας. Ο Pierre Levy υποστηρίζει ότι η δυνητικότητα είναι η ανάπτυξη του πραγματικού και η διαχείριση των πολλαπλών του δυνατοτήτων. Το διαδίκτυο ξεπερνά κατά πολύ τις εφαρμογές της πληροφορικής. Αγγίζει εξίσου την επικοινωνία, την οικονομική λειτουργία, την κοινωνική συνύπαρξη, την πολιτική. Εμπλέκεται σε όλες τις πτυχές της ανθρώπινης πραγματικότητας και επιφέρει ριζικές τροποποιήσεις.

Ακόμα και οι θεωρητικοί που δεν συμμερίζονται την αισιοδοξία του Levy, όπως οι πιο «ακραίοι» του μεταμοντερνισμού, Jean Baudrillard και Paul Virilio, εξακολουθούν να μην αντιλαμβάνονται το διαδίκτυο ως μέσο ή πολυεργαλείο αλλά ως νέα πραγματικότητα. Βέβαια για εκείνους, η δυνητικοποίηση σημαίνει το τέλος της υπαρκτής πραγματικότητας και κάνουν λόγο για διάρρηξη όλων των προυπάρχουσων χωροχρονικών δομών.

Είναι όμως το διαδίκτυο – αισιόδοξα ή απαισιόδοξα - μια νέα πραγματικότητα που διαπλάθεται και διαμορφώνεται από τα συστατικά της χαρακτηριστικά ή μήπως για άλλη μια φορά ο άνθρωπος υπερεκτιμά ένα δικό του προϊόν, προσπαθώντας να πείσει τον εαυτό του, ότι το μέσο που δημιούργησε δεν είναι απλά ένα επικουρικό των κοινωνικών διεργασιών του εργαλείο, αλλά αποτελεί το ίδιο κι από μόνο του μια νέα ξεχωριστή ολότητα, έτοιμη είτε να υποκαταστήσει, είτε να αντικαταστήσει τις υπάρχουσες αποτυχημένες και πεπερασμένες κοινωνικές δομές;

Το παραπάνω ερώτημα οδηγεί αυτόματα στην πρώτη και μεγαλύτερη ίσως πρόκληση. Μπορεί λοιπόν το διαδίκτυο να αλλάξει τη δημοκρατία; Μια δημοκρατία που αποτελεί κοινή παραδοχή, ότι από την πρωταρχική αρχαία έννοιά της, ελάχιστα πια στοιχεία παραμένουν ζωντανά. Μια δημοκρατία ταλαιπωρημένη και σε πολλές περιπτώσεις βιασμένη, από τις σύγχρονες δομές των πολιτικών συστημάτων και από τη φθορά της ίδιας της κοινωνίας.

Μπορεί το διαδίκτυο να προάγει τη δημοκρατία και να δημιουργήσει ένα ρεύμα ανανέωσης των δημοκρατικών θεσμών, όχι μόνο κατ’ επίφαση αλλά κατ’ ουσίαν, προσφέροντας ισχυρές βάσεις για τη θεμελίωση μιας ηλεκτρονικής δημοκρατίας και την αναβάθμιση της δημοκρατικής παιδείας; Μπορούν τα διάφορα μέσα της ηλεκτρονικής δημοκρατίας να αποτελέσουν κοινές πρακτικές και αξιόπιστα εργαλεία;

Το διαδίκτυο αναμφίβολα έχει αλλάξει τους όρους επικοινωνίας. Η εμφάνισή του επέφερε μια επικοινωνιακή επανάσταση καθώς συγκεντρώνει στοιχεία που το διαφοροποιούν ή καλύτερα το ολοκληρώνουν επικοινωνιακά σε σχέση με τα άλλα μέσα. Τα κανάλια μέσω των οποίων επιτυγχάνεται η πληροφοριακή ροή είναι πολλά και το καθένα με τα δικά του πρωτογενή χαρακτηριστικά. Τα e-mails, τα chat rooms, τα wikis, τα forums, τα blogs, τα portals, οι ιστοσελίδες, οι τηλεδιασκέψεις αποτελούν όλα ξεχωριστές ενότητες - μέσα της επικοινωνιακής πλατφόρμας του διαδικτύου.

Η επικοινωνία και κατ’ επέκταση η ροή της πληροφορίας, μπορεί πια να διεξάγεται από πολλούς προς πολλούς, με δομή από τη βάση προς την ιεραρχική κορυφή, διαδραστικά, οικουμενικά και χωρίς αποκλεισμούς και τα αποτελέσματά της – όπως σε κάθε ολοκληρωμένο σύστημα – να ανατροφοδοτούν το σύστημα για την παραγωγή νέων επεξεργασμένων αποτελεσμάτων. Το θεωρητικό αυτό μοντέλο λειτουργίας του διαδικτύου είναι ουσιαστικά η αποθέωση της δημοκρατίας αφού ο καθένας έχει δικαίωμα στην πληροφορία και του καθενός η συμβολή οδηγεί σε επανεπεξεργασία των παραγόμενων αποτελεσμάτων.

Σίγουρα λοιπόν το διαδίκτυο προσφέρει, σε θεωρητικό τουλάχιστον επίπεδο, τις επικοινωνιακές του δυνατότητες στην υπηρεσία όλων των απλών πολιτών, ισορροπώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο το πολιτικό πεδίο και γεφυρώνοντας το χάσμα μεταξύ εξουσίας και εξουσιαζόμενων, παρέχοντας στους τελευταίους, αν όχι την πολιτική επιρροή, τη δυνατότητα της δημόσιας έκφρασης και έκθεσης των απόψεων και των ιδεών τους σε όρους ισοτιμίας και ελευθερίας.

Αυτή η βασική αρχή – κατ’ άλλους βέβαια απλά ανεδαφική ρομαντική προσέγγιση - της ηλεκτρονικής δημοκρατίας είναι που επιτρέπει την αισιοδοξία ότι η νέα κοινωνική δομή που συντελείται από τη δυνητικότητα και τις τεχνολογίες της πληροφορίας και επικοινωνίας μπορεί να αποτελέσει μια αγνή κοινωνική κατασκευή. Μια νέα, καθαρή δημοκρατία ίσων χρηστών τοποθετημένων μέσα σε ένα δίκαιο κοινωνικό σύστημα με το όνομα διαδίκτυο. Η παράλληλη αυτή δημοκρατία θα μεταδώσει στην υπάρχουσα κοινωνία τις αρχές που τη δόμησαν, είτε ώστε η τελευταία να αφομοιώσει ξανά από την αρχή τη δημοκρατική παιδεία και να αναθεωρήσει τις υπάρχουσες δομές της, είτε προκειμένου να εξαλείψει πλήρως τις διαδικασίες της, μεταφέροντάς τις εξ ολοκλήρου στο δυνητικό χώρο του διαδικτύου όπου οι καθαρότητα των δημοκρατικών αξιών του θα εξασφαλίσει την κοινωνική δικαιοσύνη.

Το επιτηδευμένα ρομαντικό συμπέρασμα της παραπάνω παραγράφου το παραθέτουμε για να μας κατευθύνει στο επόμενο μας ερώτημα. Είναι η μετάβαση από τη σαθρή δημοκρατία του σήμερα στην «καθαρή» εξιδανικευμένη ηλεκτρονική δημοκρατία του αύριο μια κλειστή, αυτόματη διαδικασία, που δεν επηρεάζεται από άλλους παράγοντες. Αρκεί δηλαδή να ασπαστούμε δογματικά τις αρχές ενός παραγώγου γεννημένου από τις καλές προθέσεις και τις επιθυμίες αγνών οραματιστών για να θεωρήσουμε εξελιγμένη και βελτιωμένη τη δημοκρατία μας;

Είναι προφανές ότι η απάντηση απέχει πολύ από το να είναι καταφατική. Άλλωστε και αυτή η δημοκρατία που πριν λίγο μόλις αποκαλέσαμε σαθρή, από ιδανική ξεκίνησε. Στην πορεία όμως τόσο το περιεχόμενο όσο και η έννοιά της μεταβλήθηκαν δραματικά. Και να μην ξεχνάμε εδώ ότι κάθε φορά που ο άνθρωπος δημιουργούσε κάτι τεχνολογικά νέο, οι προσδοκίες που γεννούσε η δημιουργία του απείχαν πάντοτε πολύ από την κατάληξη του. Μήπως δεν μιλούσαν όλοι για επανάσταση με γνώμονα τις δημοκρατικές αξίες όταν εφευρέθηκε το ραδιόφωνο ή η τηλεόραση. Ήταν αυτά που θα έδιναν την πληροφορία στον πολίτη, που θα τον έβγαζαν από την αδράνεια και θα προωθούσαν την επικοινωνία. Είναι εκείνα που σήμερα τα απορρίπτουμε ως στρατευμένα μέσα στην υπηρεσία συμφερόντων, που παραπληροφορούν τον πολίτη, που αποξενώνουν τον άνθρωπο. Είναι μέσα που θεωρήθηκαν θεμέλιοι λίθοι μιας νέας καλύτερης πραγματικότητας αλλά απέτυχαν οικτρά στο να ικανοποιήσουν έστω και μερικές από τις προσδοκίες που σηματοδότησε η απαρχή τους με αποτέλεσμα να υποβιβαστούν και πάλι σε απλά επικοινωνιακά μέσα και να δημιουργήσουν μάλιστα ολόκληρο επιστημονικό κλάδο για την επικοινωνιακή εκμετάλλευση των χαρακτηριστικών τους.

Γίνεται σαφές ότι προκειμένου να μπορέσουμε να απαντήσουμε στο αν η ηλεκτρονική δημοκρατία μπορεί να αποδειχθεί αποτελεσματικότερη και αξιοκρατικότερη, πρέπει πρώτα να ανακαλύψουμε το αν υπάρχει κάποιος που δύναται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο να επηρεάσει τις διαδικασίες της. Το ερώτημα λοιπόν είναι ποιος και με τι σκοπό ελέγχει την επικοινωνία. Όπως χαρακτηριστικά μας αναφέρει και ο R. Mc Chesney, όποιος ελέγχει την πολιτική οικονομία μιας δομής, ελέγχει ταυτόχρονα και ολόκληρο το επικοινωνιακό σύστημα της δομής αυτής. Κατά συνέπεια τα οικονομικά λόμπυ είναι ταυτόχρονα και επικοινωνιακά λόμπυ.

Παράλληλα, είναι δεδομένο ότι το ίδιο το διαδίκτυο αποτελεί παράγωγο μιας φιλελεύθερης κοινωνίας και κατ’ επέκταση οικονομίας. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα να αποτελεί de facto ένα πεδίο οικονομικής δραστηριότητας και ανταγωνισμού. Και εδώ λοιπόν ο όρος «συμφέροντα» κάνει την εμφάνισή του. Το αρχικό όραμα εκείνων που θεωρούσαν το διαδίκτυο ως ένα παρθένο πεδίο εφαρμογής και διάδρασης δημοκρατικών αρχών δεν περιείχε πουθενά μέσα του τον όρο εμπόριο. Ο στόχος ήταν η δημιουργία μίας μη εμπορικής κοινότητας όπου τα αγαθά – και εν προκειμένω – η πληροφορία διαμοιράζεται. Βέβαια, μπορεί κανείς να ισχυρισθεί ότι η δημοκρατία σε καμία περίπτωση δε σημαίνει απουσία οικονομικών δραστηριοτήτων. Από τη θεωρία στην πράξη όμως έχει αποδειχθεί ότι ο οικονομικός ανταγωνισμός είναι που δεν περιορίζεται εύκολα από τους δημοκρατικούς φραγμούς. Ο κόσμος της οικονομίας δεν είναι ένας κόσμος ισότητας και ισονομίας αλλά ένας κόσμος διαρκούς ανταγωνισμού με μοναδικό στόχο την επιβίωση. Αυτή είναι και η μεγαλύτερη κατάρα που κουβαλά το διαδίκτυο. Η ίδια η φιλελεύθερη φύση του το κράτα δέσμιο της αποδοχής των κανόνων της ελεύθερης αγοράς μέσα στους κόλπους του. Παρά τις αντίθετες προσδοκίες το διαδίκτυο δημιουργήθηκε για να γίνει - και ήδη είναι – ένας καπιταλιστικός παράδεισος. Και όπου υπάρχει το χρήμα, υπάρχει και ο πόλεμος για τον έλεγχό του. Και όπου υπάρχουν συμφέροντα ή έστω δημιουργούνται σταδιακά, εκεί υπάρχει και δημοκρατική αποσάθρωση.

Η ηλεκτρονική δημοκρατία, αν θεωρηθεί από μόνη της ως μία νέα πραγματικότητα άτρωτη από εξωτερικότητες και δογματικά «καθαρή» μοιάζει καταδικασμένη να αποτύχει στην εκπλήρωση των υψηλών προσδοκιών που δημιούργησε. Το διαδίκτυο είναι ένα πολύ ισχυρό επικοινωνιακό εργαλείο, αλλά δεν παύει να είναι το μέσο. Ένα ανθρώπινο δημιούργημα που από μόνο του δεν επιφέρει απολύτως τίποτα. Η υπερεκτίμησή του και η αναγωγή του σε λυτρωτική σανίδα σωτηρίας των δημοκρατικών αξιών μόνο αντίθετα αποτελέσματα μπορεί να επιφέρει. Το διαδίκτυο δε δύναται να εξαλείψει καμία δημοκρατική ανεπάρκεια παρά μόνο – και αυτό συζητήσιμο – να τις περιορίσει ως ένα βαθμό. Δεν συμβάλλει στον περαιτέρω εκδημοκρατισμό της κοινωνίας και οποιεσδήποτε απόψεις περί ουσιαστικής διαδικτυακής επανάστασης που αποφέρει την απελευθέρωση των εγκλωβισμένων πάγιων δημοκρατικών δομών είναι ουτοπικές και ανεδαφικές. Όπως ακριβώς συνέβη και με όλα τα υπόλοιπα μέσα επικοινωνίας, έτσι και το διαδίκτυο εν τέλει – αν και εφόσον εξακολουθήσει να αντιμετωπίζεται με μία δογματική ευλάβεια -, είτε θα καταλήξει χειραγωγούμενο από βαρόνους των media και επιχειρηματικούς κολοσσούς, είτε απλά δεν θα επιτύχει ποτέ να προκαλέσει ρωγμές ικανές να γκρεμίσουν το ήδη υπάρχον σύστημα που σφετερίζεται τις δημοκρατικές αξίες. Ο μόνος που μπορεί ίσως να κάνει κάτι τέτοιο είναι ο ίδιος ο άνθρωπος, ο δημιουργός και κοινωνός ταυτόχρονα, αρκεί να συνειδητοποιήσει ότι το να ελπίζει πως τα μέσα που δημιουργεί μπορούν από μόνα τους να τον εξιλεώσουν για την κατάπτωση των αξιών του είναι απολύτως μάταιο.

Το διαδίκτυο προσφέρει τις βάσεις για να μπορέσει ο άνθρωπος - και όχι το μέσο – να οικοδομήσει μια αμεσότερη και εκφραστικότερη δημοκρατία. Αυτό δεν σημαίνει όμως απαραίτητα και μια ποιοτικότερη δημοκρατία. Πολύ φοβούμαστε δε, ότι ο σφετερισμός των δημοκρατικών ελευθεριών πηγάζει από το προσωπικό σύμπαν ιδεών και αντιλήψεων του διανομέα της δύναμης και όχι από το μέσο της διανομής της. Ως εκ τούτου, το διαδίκτυο, όσο μεγαλύτερες δυνατότητες και προοπτικές δημοκρατικής αναγέννησης μας προσφέρει, τόσο μεγάλο παράλληλο κίνδυνο υπονόμευσης της δημοκρατίας εσωκλείει. Και η τελική απάντηση στο αν τελικά λειτουργεί ενισχυτικά ή διαβρωτικά για τους δημοκρατικούς θεσμούς μάλλον αντανακλάται στην κοινωνική σύσταση αυτών που θα επωμίζονται ανά πάσα στιγμή τους σύνθετους ρόλους των moderators και administrators αυτού του νέου υπό διαμόρφωση συστήματος της ηλεκτρονικής δημοκρατίας.